Blog
Tandenknarsen (bruxisme): oorzaken, gevolgen en wat u eraan kunt doen
Een stijve kaak bij het wakker worden, een doffe hoofdpijn rond de slapen, of een partner die ’s nachts een knarsend geluid hoort: het zijn signalen die in de praktijk vaak pas serieus genomen worden nadat het al een tijd speelt. Tandenknarsen, in de tandheelkunde bruxisme genoemd, is een van de meest onderschatte gewoontes die we tegenkomen. Het is geen vieze gewoonte en geen teken dat u iets verkeerd doet; het is een onbewuste spierreactie die veel oorzaken kan hebben. In dit artikel leggen we uit wat bruxisme precies is, waar het vandaan komt, welke schade het op termijn kan aanrichten en wat er wél aan te doen is.
Wat is bruxisme precies?
Bruxisme is de medische term voor het onbewust op elkaar klemmen of over elkaar schuren van de tanden, buiten het kauwen om. Er zijn twee vormen, en het onderscheid is belangrijk omdat de aanpak verschilt.
Bij wakend bruxisme klemt u overdag de kaken op elkaar, vaak tijdens concentratie, stress of spanning, zonder dat u zich daarvan bewust bent. Bij slapend bruxisme knarst of klemt u tijdens de slaap, wat lastiger te herkennen is omdat u het zelf niet merkt; vaak is het een partner, ouder of kamergenoot die het geluid als eerste opmerkt.
Beide vormen kunnen dezelfde schade veroorzaken, maar slapend bruxisme is over het algemeen krachtiger: tijdens de slaap ontbreekt de bewuste controle over de kaakspieren, waardoor de kracht waarmee geknarst wordt aanzienlijk hoger kan liggen dan overdag mogelijk is.
Wat veroorzaakt tandenknarsen?
Er is niet één duidelijke oorzaak van bruxisme aan te wijzen; het is meestal een samenspel van factoren. Uit onderzoek van de American Dental Association komt naar voren dat wakend bruxisme sterk samenhangt met emotionele stress en spanning, terwijl de manier waarop iemand met stress omgaat, rookt of alcohol drinkt en de kwaliteit van de slaap eveneens een rol spelen. Volgens datzelfde onderzoek uit 2016 hebben mensen die roken en alcohol drinken ongeveer twee keer zo veel kans om te knarsen.
Andere factoren die wij regelmatig terugzien:
- Stress en spanning, ook spanning die u overdag niet bewust voelt.
- Slaapstoornissen, zoals slaapapneu; bruxisme komt vaker voor bij mensen met een verstoord slaappatroon.
- Een verkeerde beet, waarbij de boven- en ondertanden niet goed op elkaar sluiten.
- Bepaalde medicatie, waaronder sommige antidepressiva, die als bijwerking spierspanning in de kaak kunnen verhogen.
- Cafeïne, vooral in de avonduren, wat de kans op nachtelijk knarsen vergroot.
Bij kinderen komt bruxisme ook voor, meestal tijdens de wisseling van het melkgebit naar het blijvende gebit. Dit verdwijnt in de meeste gevallen vanzelf en is dan geen reden tot zorg, maar wij houden het bij de periodieke controle altijd in de gaten.
Welke gevolgen kan tandenknarsen hebben?
Het risico van bruxisme zit ‘m niet in het knarsen zelf, maar in de herhaling. Een paar keer per jaar de kaken op elkaar klemmen richt geen schade aan; iedere nacht knarsen, jarenlang, wél. De gevolgen die wij het vaakst zien:
Afgesleten glazuur
Tanden worden korter, vlakker en gevoeliger doordat het beschermende glazuur langzaam wegslijt.
Kaakpijn en hoofdpijn
Overbelaste kaakspieren geven vaak een doffe hoofdpijn rond de slapen, met name ’s ochtends direct na het wakker worden.
Beschadigde vullingen en kronen
De constante druk kan bestaande vullingen, kronen en facings laten barsten of loskomen.
Kaakgewrichtsklachten
Op termijn kan overbelasting leiden tot een pijnlijk, knappend of vastzittend kaakgewricht (TMJ-klachten).
Hoe merkt u het zelf, en hoe stelt de tandarts het vast?
Omdat slapend bruxisme onbewust gebeurt, komt het meestal pas aan het licht via de gevolgen: een partner die het geluid hoort, aanhoudende gevoeligheid, of tijdens de periodieke controle. Tijdens een regulier onderzoek letten wij standaard op typische slijtagepatronen aan de kauwvlakken, kleine haarscheurtjes in het glazuur, een gespannen kaakspier bij het aftasten en afdrukken van de tong of wangen die duiden op chronisch klemmen. Vaak kunnen wij bruxisme al herkennen voordat u er zelf klachten van heeft, wat precies de reden is waarom een halfjaarlijkse controle zo waardevol is.
Wat kunt u zelf doen tegen tandenknarsen?
1 Breng overdag bewust ontspanning aan
Check een paar keer per dag of uw kaken op elkaar geklemd zijn. Laat de tanden losjes uit elkaar zakken, met de tong licht tegen het gehemelte. Dit doorbreekt op den duur de onbewuste klemreflex.
2 Beperk cafeïne en alcohol in de avond
Beide verhogen aantoonbaar de kans op nachtelijk knarsen. Een kop koffie na het avondeten overslaan kan al verschil maken.
3 Werk aan uw slaaphygiëne
Een regelmatig slaapritme en het vermijden van schermen vlak voor het slapengaan verminderen de spanning waarmee u naar bed gaat, en daarmee vaak ook het knarsen.
4 Zoek een uitlaatklep voor stress
Beweging, ademhalingsoefeningen of gewoon een vast moment om de dag af te sluiten helpen om spanning niet in de kaakspieren te laten ‘blijven hangen’.
5 Vermijd onnodige belasting overdag
Nagelbijten, kauwgom kauwen op één kant, of op pennen bijten houdt de kaakspieren onnodig actief en kan bestaande klachten verergeren.
Behandelmogelijkheden bij de tandarts
Als zelfzorg niet voldoende is, of als er al schade zichtbaar is, kijken wij samen met u naar een passende behandeling.
Een opbeetplaatje (nightguard) op maat is de meest gebruikelijke eerste stap. Dit doorzichtige plaatje wordt ’s nachts gedragen en voorkomt dat de tanden rechtstreeks op elkaar schuren, waardoor verdere slijtage van het gebit wordt voorkomen. Belangrijk om eerlijk te zijn: wetenschappelijk onderzoek (Cochrane) laat zien dat er onvoldoende bewijs is dat een opbeetplaatje het knarsen zelf stopt of de slaapkwaliteit verbetert. Wat het wél goed doet, is uw tanden beschermen tegen verdere schade, en dat maakt het voor de meeste patiënten de moeite waard.
Overleg met uw huisarts is zinvol als bruxisme mogelijk samenhangt met medicatie of een onderliggende slaapstoornis zoals slaapapneu. Wij werken hierin graag samen met uw huisarts.
Kaakfysiotherapie kan uitkomst bieden bij aanhoudende spierspanning en kaakgewrichtsklachten, met gerichte oefeningen om de kaakspieren te ontspannen.
Botox in de kaakspier wordt in sommige gevallen ingezet bij hardnekkige, ernstige klachten. Onderzoek laat zien dat het de kracht van de kauwspieren tijdelijk kan verminderen en pijnklachten kan verlichten, met een werkingsduur van doorgaans enkele maanden. Dit is geen eerste keus en wordt alleen overwogen wanneer andere behandelingen onvoldoende resultaat geven.
Wanneer maakt u het beste een afspraak?
Niet elke vorm van klemmen of knarsen vraagt direct om behandeling, maar bij de volgende signalen raden wij aan niet te lang te wachten:
- U wordt regelmatig wakker met kaakpijn of hoofdpijn rond de slapen.
- Uw partner geeft aan ’s nachts een knarsend geluid te horen.
- Tanden voelen merkbaar gevoeliger of korter aan dan voorheen.
- Een vulling, kroon of facing is gebarsten of losgekomen zonder duidelijke aanleiding.
- Uw kaakgewricht knapt, klikt of voelt vast bij het openen van de mond.
Veelgestelde vragen over tandenknarsen
Gaat tandenknarsen vanzelf over?
Bij kinderen tijdens de wisseling van het gebit verdwijnt het vaak vanzelf. Bij volwassenen is dat minder vaak het geval, zeker als de oorzaak stress of een slaapstoornis is; dan is gerichte aanpak meestal nodig om verdere schade te voorkomen.
Merk ik zelf dat ik ’s nachts knars?
Meestal niet. De meeste mensen komen erachter via een partner die het geluid hoort, via klachten zoals kaakpijn en hoofdpijn, of doordat wij het tijdens de controle signaleren.
Helpt een opbeetplaatje echt?
Het beschermt uw tanden effectief tegen verdere slijtage, ook al stopt het niet per se het onderliggende knarsen. Voor de meeste patiënten is die bescherming alleen al reden genoeg om er een te dragen.
Is een opbeetplaatje van de drogist net zo goed als een op maat gemaakt exemplaar?
Een exemplaar op maat sluit precies aan op uw gebit en verdeelt de druk gelijkmatig, wat prettiger draagt en beter beschermt. Een standaardmodel uit de winkel kan bij langdurig gebruik zelfs voor een verkeerde beet of extra klachten zorgen.
Kan tandenknarsen door stress op het werk komen?
Ja, dit is een van de meest voorkomende oorzaken die wij zien. Spanning die overdag niet wordt losgelaten, uit zich bij veel mensen ’s nachts onbewust in de kaakspieren.
Tandenknarsen is hardnekkig, maar zelden onoplosbaar. Op tijd signaleren voorkomt onnodige schade aan uw gebit en aan uw kaakgewricht. Herkent u een van de signalen hierboven, neem dan gerust contact op; tijdens de reguliere controle nemen wij dit altijd standaard mee.
Vermoedt u dat u knarst of klemt?
Laat uw gebit en kaakgewricht beoordelen tijdens een periodieke controle, of maak direct een afspraak voor advies op maat.
